beschouwing door Jeroen Donckers

Badke(remix)
Het verzet van de waanzin tegen de waanzin van de destructie. 


Het voormalige gezelschap les ballets C de la B kende een lange staat van samenwerking met kunstenaars uit de Palestijnse gebieden. Tien jaar geleden kwam daar de dansvoorstelling Badke uit voort, in een regie van Koen Augustijnen, Hildegard Devuyst en Rosalba Torres Guerrero. Intussen is C de la B opgegaan in laGeste. In 2023 kwam het plan op tafel om ‘Badke’ te hernemen. Zonder dan al te beseffen dat de nieuwste oorlog in Gaza tot vandaag zou blijven duren. Nu, in 2025, staat Badke(remix) op de scène. Resoluut in handen van Palestijnse makers, Amir Sabra en Ata Khatab.  laGeste laat 10 dansers los, en levert ze over aan een donderende danse macabre, tot het bloed, het leven en de waanzin uit alle ogen spat. ‘Badke’, averechtse woordspeling van de oorspronkelijke Palestijnse volksdans Dabke, gemaakt voor al uw huwelijken en dorpsfeesten. 10 Palestijnse dansers. Althans 10 dansers met een Palestijns paspoort die in 2025 in de mogelijkheid waren om naar België te komen voor de repetities en de optredens. Een bureaucratische en diplomatieke tour de force die voorafging aan deze voorstelling. Repetities op de Westelijke Jordaanover: niet meer mogelijk. Dansers uit Gaza: ondenkbaar. Daar raak je niet meer weg. Waardoor Gaza het onzichtbare en onuitgesproken decor wordt waar iedereen tijdens deze dans naar kijkt.

Er wordt niets gezegd, niets verklaard, niets aangeklaagd. Toch wordt dit dolle dansfeest langs alle kanten omringd door de actualiteit van de bombardementen, de executies en de hongersnood in de Palestijnse gebieden; door de verdrijving van honderdduizenden uit hun woningen en geboortedorpen; door de agressieve koloniale logica van de staat Israël die maar steeds verdergaat met koloniseren; door de uitroeiing van miljoenen joden tijdens WOII; door de schaamteloosheid waarmee talloze overlevende joden na de oorlog niet meer welkom waren in hun voormalige Europese woningen, in hun voormalige Europese landen van herkomst. Door een decennia lange internationale politiek van uitdrijving, rassenhaat en dood. Door een eeuwenlang menselijk bedrijf van uitroeiing en massamoord. Door een nooit eindigende geschiedenis van macht gebaseerd op instrumentele doodslag.

Hoeveel ontelbare doden liggen er onder het oppervlak van deze aarde begraven? Opeengestapeld in kuilen, in groeves, in oude mijnen, ravijnen, jungles, bossen en velden. Hoeveel ontelbare massa-slachtingen hebben er plaatsgevonden? Hoeveel keer werd op een systematische manier overgegaan tot uitroeiing van een dorp, van een stad, van een volk? De toornige God uit het oude testament gaf de aanzet met de uitroeiing van de totale wereldbevolking, uitgezonderd die koppeltjes op de Ark. Daarna vloeide het bloed telkens en telkens opnieuw over en in de aarde. Na de opstand van Spartacus werden tienduizenden slaven gekruisigd; Romeinse strafexpedities zoals de vernietiging van Carthago of de vernietiging van Judea met 500.000 doden, voortdurend weerkerende pogroms. Het is niet doenbaar om een accuraat historisch overzicht te geven. Het is nooit meer opgehouden, tot op de dag van vandaag. De Inca’s werden uitgeroeid, de Native Americans en de Aboriginals gedecimeerd. De welvaart van elke voormalige koloniale macht is gebaseerd op plundering, mishandeling en moord. Het dodental in Belgisch Congo wordt geschat op drie miljoen. De onafhankelijkheidsoorlog in Indonesië heeft honderdduizend levens gekost. De vele miljoenen Joden tijdens de holocaust door de nazi’s; onder Stalin werden miljoenen mensen vermoord; Mao hongerde tientallen miljoenen mensen uit; Rwanda kende een genocide die naar schatting een miljoen mensen het leven kostte, deze keer zelfs een genocide onder toezicht van de UNO; in Argentinië, Peru, Vietnam, Cambodja, Oost-Timor, Bangladesh… overal en telkens weer. Elke beschaving lijkt gebouwd op een voorgeschiedenis van radicale moord. Soms woest en beestachtig, soms gedisciplineerd en systematisch. Wellicht naar de voorkeuren of naar de impact van een al dan niet bestaand centraal gezag. 

Intussen spant de gehele wereld samen in de grootste moord sinds de geschiedenis van de mensheid: het collectief onleefbaar maken van talloze ecosystemen, het uitroeien van tientallen of honderden of duizenden dier- en plantensoorten en uiteindelijk het bedreigen van de leefbaarheid van de ganse planeet. Na talloze genocides is de mensheid bezig aan één grote gestage ecocide. Hoewel we sinds het rapport van Rome al bijna 50 jaar weten wat we aan het doen zijn én op welke ramp we afstevenen, doen we collectief rustig maar haastig verder. No time to waste in de fatale richting. De toestand is hopeloos, en is al altijd zo geweest.

Die onophoudelijke en niet te stoppen cocktail van bezitsdrang, machtsdenken en destructie maakt zo’n essentieel onderdeel uit van de menselijke geschiedenis, dat het zinloos is te veronderstellen dat hier een einde zal of kan aan komen. De mens is destructief, tot in het absurde.


De vraag is eenvoudig: wat te doen in het licht van deze onophoudelijke en niet te stoppen destructieve lust?

De opgave is eenvoudig: wat te doen?

Wat te doen als we de raid van Hamas op het muziekfestival op 7 oktober 2023 op sociale media telkens opnieuw kunnen bekijken en weten dat die raids telkens opnieuw zullen plaatsvinden? Wat te doen als we de systematische moordpartij in en het doelbewust onbewoonbaar maken van Gaza live kunnen volgen en weten dat het telkens opnieuw zal beginnen?

Wat te doen als er geen oplossing is?

Wat te doen als niets helpt? Die fundamentele vraag stelde de 20ste eeuwse zenboeddhist Hisamatsu. Een vraag binnen de traditie van de boeddhistische koans, vragen zonder logisch antwoord die je dichter brengen bij de Verlichting. Vragen om mee te nemen in het leven. Vragen om al levend te beantwoorden; plots; intuïtief.

Wat te doen, hier en nu, als niets helpt?

Badke(remix) antwoordt met de lichtheid van het werkwoord ‘doen’. Als niets helpt, doe!


laGeste laat tien dansers los. Badke(remix) is een gedanst antwoord op de fundamentele vraag.

Angst, machteloosheid, honger, rouw, paniek, verdriet, zinloosheid, eenzaamheid, radeloosheid, redeloosheid, waanzin. Dat zijn woorden voor wat teweeggebracht wordt door de systematische destructie die op dit moment plaats vindt, en die de context vormt voor deze voorstelling. Alle tien de dansers dragen angst in zich mee én dragen deze angst, deze paniek, deze redeloze waanzin over op het publiek. Er is geen oplossing, het is allemaal voortdurend aanwezig. De vraag naar de oplossing is de foute vraag. De vraag naar een antwoord is de foute vraag. Wat ga je doen, als er geen oplossing of geen antwoord mogelijk is?

Dàt is wat gedanst wordt. Het dansen dat geen oplossing en geen antwoord is. Het dansen om niet ‘niet te dansen’. De soundtrack van Nasser Al-Fares is een gestaag aanzwellende storm, een storm die niet meer gaat liggen, die alles opzweept tot voorbij de grens van de fysieke uitputting. Tot de fysieke uitputting geen grens meer is. Die de angst, de paniek, de redeloosheid resoluut en radicaal omarmt. Die de knopen van redeloze paniek uit de beknelling van hoofd, maag en hart haalt en in een delier van levendige waanzin centrifugeert. Rond en rond en rond. Als je deze voorstelling hebt meegemaakt, is er een tijdlang geen mogelijkheid meer om depressief te verzinken in onmacht en apathie. Wat ook de tegenstand is, wat ook het probleem is, hoe groot de overmacht ook moge zijn, hoe delirant de destructie ook is, altijd is er de mogelijkheid om ‘te doen’. Het is geen morele plicht, het is een evidentie. Doen is altijd een mogelijkheid.


Bestaan is verzet. Bestaan is blijven bestaan. Blijven bestaan is verzet. De mens is de voortdurende botsing van grenzeloze destructie en verzet. Wat vernietigd wordt, blijft altijd bestaan. Misschien maakt net dat de destructie inherent delirant. Omdat niets wat vernietigd wordt, vernietigd blijft. De vernietiging mag nog zolang zegevieren. Uiteindelijk verliest ze. Het verzet mag nog zolang zinloos blijken. Uiteindelijk is het niet te verslaan. Want wat onderdrukt en vernietigd wordt, komt altijd weer terug. Door een andere deur. Onder een nieuwe vorm. Maar het komt altijd weer terug.

Je kan een rivier indammen of verplaatsen. Het water herinnert zich altijd zijn bedding en zal er telkens weer naar terugkeren.

Je kan een moeras droogleggen. Het land herinnert zich altijd het water. Tot het terugkomt.

Mao Zedong heeft alle mussen in China willen vernietigen. Het werd een ramp voor het land. De mus is altijd teruggekomen.

Je kan een slaappil nemen tegen de slapeloosheid. De vermoeidheid komt altijd terug.
De Romeinen hebben de Joden uit Judea verdreven. Ze zijn tweeduizend jaar later teruggekomen.

Israël kan alle Palestijnen uit hun huizen verdrijven, hun huizen vernietigen, hun olijfbomen ontwortelen, ze in kampen als zinkgaten doen verdwijnen. Generatie na generatie zullen ze zich hun thuis herinneren. Ze zullen blijven dromen van hun thuis. Ze zullen zich de terugkeer blijven herinneren.

Je kan de aarde vernietigen. De aarde zal blijven bestaan.
De mens kan alles. Behalve uitroeien. Wat de mens uitroeit, komt altijd terug. Hoeveel keer heeft de mens al een probleem opgelost door massale slachting? Hoeveel keer is dat ook gelukt?


Bestaan is zich voortdurend herinneren. Niet alleen met gedachten, of woorden, of boeken of slogans. Maar met het lichaam. Het lichaam dat geboren wordt uit een lichaam dat zich herinnert. Dat de herinnering doorgeeft.

Deze herinnering, dit ‘zich herinneren’ is verzet tegen de waanzinnige destructie die het bestaan wil vernietigen. Zich herinneren is in weerwil van de destructie blijven bestaan. Zich herinneren is geen verhaal aan een kampvuur. Zich herinneren is geen dagboek, geen blog, geen website. Rouw is herinnering. Angst is herinnering. Machteloosheid, honger, paniek, verdriet, zinloosheid, eenzaamheid, radeloosheid, redeloosheid, waanzin… alles is herinnering.

De destructieve logica van de macht creëert voortdurend herinnering, die niet te vernietigen valt.

Badke(remix) neemt de handschoen op, gaat met tien paar voeten middenin de angst en de waanzin staan, en begint te bewegen, blijft bewegen, danst, blijft dansen. Gaat door met herinneren. Toont de opstand die niemand kan stoppen. Een opstand van de herinnering, van het lichaam. Een opstand zonder betoging, zonder geweld, zonder betoog, zonder aanklacht. Een opstand zonder wraak. Zonder wederkerige destructie. Een opstand die de destructie niet opnieuw de andere kant uitstuurt. Integendeel. Een opstand van de waarheid, en van de waardigheid. De destructie dacht voorgoed een einde te maken aan een probleem, maar heeft voortdurende herinnering voortgebracht. De kunst is die herinnering niet opnieuw om te zetten in destructie. De kunst is om de angst de angst te laten zijn, de paniek de paniek, de waanzin de waanzin. Is dat kunst? Is dat ‘Badke(remix’)? Een herinnering die de angst en de waanzin overgeeft aan een daverend ritme, die er leven uit distilleert, die er spellust uit distilleert, die er spontaniteit en creativiteit uit laat druppen.

Zo’n kunst die geen antwoord is voor het probleem. Die geen oplossing wil en kan zijn. Kunst die zich herinnert en er leven mee creëert, levendigheid, speelplezier. Mèt nog altijd angst, honger, paniek, redeloosheid en zeer veel waanzin. Omdat de waanzin de voortdurende herinnering is aan de waanzinnige destructie. En het voortdurende verzet.

Jeroen Donckers (juli 2025)